Freedom an’ whisky gang thegither

Eind januari is het Burns-tijd. Overal ter wereld wordt stilgestaan bij de geboortedag op 25 januari 1759 van de Schotse dichter Robert Burns. Ik ga op bezoek bij de ‘one and only Burnsian’ Professor dr Max de Haan.

IMG_20171218_143325

Verschenen in Whisky Passion nummer 1, 2018

Professor dr Max de Haan ontvangt mij hartelijk: de koffie staat klaar, de grote tafel is voorzien van een aantal naslagwerken en de zalm en de witte wijn staan in de koeling. Aan de randvoorwaarden voor een goed gesprek is voldaan. Meegenomen heb ik een fles Arran Burns Single Malt, de  verzamelbundel ‘Robert Burns gedichten’ van de hand van mijn gastheer en tevens zijn ‘Robert Burns, dichter en vrijmetselaar’.

Max de Haan

IMG_20171110_121444Max de Haan studeerde wijsbegeerte en Nederlands. Zijn Schotse vrienden hebben hem tijdens een herstelperiode in Edinburgh aan de aangenaamste verslaving van zijn leven geholpen: Robert Burns. Al lange tijd mag mijn gastheer gezien worden als een specialist op het gebied van de 18e eeuwse Schotse dichter en is hij ook in Schotland een veelgevraagd spreker over dit thema, een distinguished Burnsian dus. Zijn vertaalde gedichten ‘Robert Burns, gedichten’ zijn al aan een tweede uitgave toe. Hij was al jaren eerder lid geworden van de vrijmetselarij en zag in de dichtende boerenzoon (de ploughman poet) een man die met name worstelde met ‘the world, the devil and the flesh’. Rokkenjager Burns zei over deze laatste vijand in een van zijn vele brieven: ‘[…] the third is my plague, worse than the ten plagues of Egypt’.

Burns Suppers

Op en rond 25 januari van ieder jaar worden de Burns Suppers gehouden. Bennett Fischer weet de kern van deze avonden treffend te omschrijven: ‘[…] ze variëren van luidruchtige, formele samenscholingen van geleerden tot liederlijke, informele slemppartijen van kroegtijgers en relschoppers’. De meeste Burns-avonden zitten hier tussenin en kennen een vast format: het eten van een traditionele Schotse maaltijd, het drinken van Schotse whisky en het zingen en reciteren van gedichten en liederen van, over en in de geest van Robert ‘the Bard’ Burns (niet per se in deze volgorde).

Haggis

Alle avonden worden gekenmerkt door het eten van Haggis (gevulde schapenmaag) en het uitspreken van de Immortal Memory. De arme boeren uit Burns’ tijd verkochten hun schapenwol, maar vulden de schapenmaag met stukken hart, long en lever, het voer voor de allerarmsten. Deze Haggis is door dichter Robert Burns op een voetstuk gezet en krijgt menselijke trekken toegedicht in Address to a Haggis:

2017-12-16 17_35_48-Document1 - Word

Max: “De Haggis wordt onder veel ceremonieel binnengedragen. Hij wordt geserveerd met een veer, want de Haggis is noch zoogdier, noch vogel; hij heeft twee korte en twee lange poten, het is een raadselachtig levend wezen. Maar, een vriend en geen vijand”.

Immortal Memory

IMG_20171110_122843

In dit tweede hoogtepunt tijdens de Burns Suppers wordt er gespeecht. In de Immortal Memory wordt de betekenis van Rabbie Burns benoemd voor de dag van vandaag. Er kan humor in de voordracht zitten, maar hij bevat zeker ook een serieuze toon. De actualiteit van Burns ligt volgens mijn gastheer in het maçonnieke besef dat ieder mens gelijk is en dat ook moet uitdragen. In het gedicht ‘The Twa Dogs’ laat Burns twee honden (een van hoge en een van lage komaf) met elkaar in gesprek gaan. “Niet voor niets is dit gedicht als eerste afgedrukt in de Kilmarnock Edition van zijn gedichten in 1786”, zegt Max de Haan en slaat voor mij een fascimile uitgave open. Ook is er bij Burns de zorg voor de natuur. “Hoe actueel kan het zijn anno 2018 ?”, benadrukt de professor. In zijn gedicht ‘To a Mouse’ verwoordt Burns de kwetsbaarheid van de natuur – nadat hij net met zijn ploeg een complete muizenfamilie heeft gedecimeerd – en de verantwoordelijkheid die wij mensen hebben voor deze wereld.

Arran Burns Single Malt

Mijn gesprekspartner begint te glimlachen wanneer hij de fles Arran Burns Single Malt naar zich toetrekt en goed bekijkt. “Ik heb in mijn verzameling nog een lege fles staan en zal hem vervangen door deze”. Over de afbeelding op de fles: “Het feit dat Burns afbeelding wordt gebruikt op koektrommels, beermats en flessen is een treurig feit, maar onvermijdelijk. Dit portret door  Alexander Nasmyth (1788) had zeker niet Burns’ voorkeur. Zijn vrienden vonden de afbeelding met de lichte bochel (ploughman’s stoop), verkregen door het harde boerenwerk, een betere gelijkenis hebben”. “I think he (Alexander Reid) has hit by far the best likeness of me ever was taken”, zei Burns over het kunstwerk, gemaakt in 1795-1796.

Robert Burns
Robert Burns by Alexander Reid (7,6 x 6,3 cm)

De Isle of Arran Distillers zijn hiervoor zo ver gegaan dat ze een contract getekend hebben met The Robert Burns World Federation om de exclusieve rechten te krijgen voor het op de markt brengen van de enige Robert Burns Whisky.

Glen Talloch

Een van de guilty pleasures van Max de Haan is het drinken van een dram Glen Talloch. “Ja, ik weet het, te goedkoop, maar je raakt er aan gehecht”. Max ontmoette de blender van deze whisky jaren geleden in een pub in Hamilton (bij Glasgow). Toen hij met enig dedain had gesproken over zijn whisky werd hij uitgenodigd op de distillery. “Toen was ik om”.

Auld lang synBurns 2018

“Robert Burns heeft ons tot op de dag van vandaag iets te vertellen”, zegt mijn gesprekspartner en voegt lachend toe “Hij zou in onze tijd waarschijnlijk lid zijn van de Partij voor de Dieren”. Met name in zijn gedichten ‘To a Mouse’ en ‘To a Mountain Daisy’ steekt hij zijn liefde voor de natuur niet onder stoelen of banken. Max vindt dat Burns het beste wordt geëerd, wanneer de avond niet te formeel is en wanneer het format op maat voor het publiek wordt gesneden. Pas dan is de avond helemaal in de geest van de dichter. Robert Burns was een boerenzoon en kwam als twintiger (hij stierf op 37-jarige leeftijd) in de loges van de vrijmetselarij in contact met de gentry, de Engelse middenklasse.

To a Mouse, on turning her up in her nest with the plough
To a Mouse, on turning her up in her nest with the plough

Caledonia’s Bard

Omdat Schotland zo belangrijk was voor de vrijmetselarij, lag een ontmoeting met geïnteresseerden in zijn werk voor de hand. Burns trad op 22-jarige leeftijd (juni 1787) toe als ‘apprentice’ in de vrijmetselaarsloge van Tarbolton, de St David Masonic Lodge of Burns in the lodgeTarbolton. Dit gaf hem een toegangskaartje voor de invloedrijke Canongate Kilwinning Lodge in de hoofdstad. Een jaar later werd hij lid en kon ook een toost in ontvangst nemen, uitgebracht door de Grand Master zelf: “To Caledonia, and Caledonia’s Bard, brother Robert Burns”. Van toen af ging het bergopwaarts met de populariteit van de ploughman poet en werd hem de titel Dichter des Vaderlands (Poet Laureate) toegekend.

Whiskysmokkel

Burns' country 001

Echter, om de schoorsteen te laten roken vond Burns dat de broodnodige ‘career change’ onvermijdelijk was. De opbrengsten uit het boerenbestaan en de schrijverij waren niet genoeg om de huur te betalen. Met enige hulp van zijn invloedrijke vrienden zei hij in de zomer van 1788 het boerenleven op zijn Ellislandboerderij vaarwel en werd hij benoemd tot Excise Officer. Hij zou als exciseman te paard de omgeving van Dumfries moeten doorkruisen om belastingen te innen. Waar hij maar kon, probeerde hij te dichten, niet zelden tegen betaling. Zo kwam onze exciseman in de winter in Wanlockhead, waar hij zij paard (Pegasus) moest laten beslaan door een hoefsmid (Vulcan) vanwege het ijs op de bergpassen. Tegen betaling van een sonnet (Pegasus at Wanlockhead[5]) kon hij weer verder.

 

Het meest verachte baantje in Schotland bracht Burns zo een vast inkomen. Zijn nieuwe betrekking als gauger was zeker niet zonder gevaar. Gewapende whiskysmokkelaars schrokken er niet voor terug om een ambtenaar van de koning van zijn paard te schieten.

Oevre

Geschat wordt dat Burns zo’n 700 gedichten/liederen heeft geschreven en bewerkt. Daarnaast zijn zo’n 600 brieven bekend. Zijn soms nachtelijke omzwervingen als Ontvanger van de Belastingen en inspireerden hem altijd om te schrijven. The Deil’s awa wi’ the Exciseman is zijn meest bekende gedicht uit die periode. Met veel ironie zet hij zijn eigen beroep als ambtenaar te kijk: zo gauw hij door de duivel wordt meegenomen, begint iedereen te dansen en te drinken…

Over het korte, maar heftige leven van de Schotse dichter valt veel te vertellen. Zijn te vroege dood was voor alle bewonderaars en nabestaanden tragisch. Reumatische pijnen en hartfalen kregen hem uiteindelijk klein. Terwijl op 26 juli 1796 de begrafenis in volle gang was, werd zijn vijfde kind geboren.

Ik praat deze middag nog lang na met Max de Haan over de muzikale Burns, zijn jeugd, zijn boerenleven en zijn tijdgenoten. We spreken af volgend jaar ons gesprek voort te zetten.

Robert Burns en de vrijmetselarij
Burns en de vrijmetselarij

[1] Burns, R. Tam O’ Shanter, Kilmarnock Edition, 31 juli 1786

[2] Haan, M.J.M. de dr Robert Burns: een keuze uit zijn werk Den Haag, 2015

[3] Haan, M.J.M. de dr Robert Burns, dichter en vrijmetselaar, De Nieuwe Haagsche, 1995

[4] Fischer, Bennett A Burns Supper Guide. Van URL http://www.robertburns.org/suppers/

[5] Burns, R. Pegasus at Wanlockhead, Wanlockhead, Schotland, 1788